Ίμβρος – αποστολή: Πιέρρος Ι. Τζανετάκος
Παναγιά, πρωτεύουσα της Ίμβρου, ή αλλιώς το «κέντρο της πόλης» (Sehri Merkezi) όπως συνηθίζουν να το λένε οι Τούρκοι. Παραμονή του Δεκαπενταύγουστου. Λίγο πριν από τις πέντε το απόγευμα, μια διμοιρία του Συντάγματος Καταδρομών, το οποίο εδρεύει στο νησί, παρελαύνει φωνάζοντας συνθήματα και παρουσιάζει όπλα μπροστά στο άγαλμα του Κεμάλ Ατατούρκ.
Με τις πρώτες νότες του εμβατηρίου που παιανίζει από τα μεγάφωνα πάνω απ’ τον κεντρικό δρόμο της Παναγιάς, τα αυτοκίνητα σταματούν. Οι πελάτες των καφέ και των εστιατορίων σηκώνονται όρθιοι. Ένα παιδάκι τεσσάρων- πέντε ετών χαιρετά στρατιωτικά, ενώ τα πέντε μέλη μιας οικογένειας Τούρκων στο διπλανό τραπέζι αλληλοκοιτιούνται κάπως αμήχανα. Η μητέρα φορά μαντίλα, η κόρη είναι ντυμένη «δυτικά». Τελικά, αποφασίζουν να σηκωθούν. Στην ανάκρουση του εθνικού ύμνου οι περισσότεροι τραγουδούν. Λίγα λεπτά μετά το «δρώμενο» τελειώνει και ο ρυθμός στην πόλη γίνεται ξανά τουριστικός.
Η Ίμβρος είναι ένα απ’ τα δύο- μαζί με την Τένεδο- νησιά της Τουρκίας. Όπως πληροφορούμαστε συνομιλώντας με τους κατοίκους, τα τελευταία χρόνια επελαύνει εδώ η αδηφάγος μανία της τουριστικής ανάπτυξης. Με μια πρώτη βόλτα στα σοκάκια γίνεται εύκολα αντιληπτό ότι το όλο εγχείρημα είναι αρκετά άτσαλο. Εστίαση, καφέ, παραδοσιακά προϊόντα, αυθαίρετες κατασκευές, δωμάτια προς ενοικίαση, απρόβλεπτα υψηλές τιμές, ακόμα και τα ελληνικά πανηγύρια των ημερών λειτουργούν ως αξιοθέατο προς διαφήμιση της θρησκευτικής πολυπολιτισμικότητας. Ένας κόσμος του εφήμερου με στόχο να κερδίσει εντός της μικρής, με το ζόρι δίμηνης, σεζόν, όσα περισσότερα χρήματα μπορεί. «Για να βγάλουμε τον χειμώνα», μας λέει ένας μαγαζάτορας προσθέτοντας ότι απ’ το φθινόπωρο και μετά «εδώ δεν κυκλοφορεί ψυχή».
Με μια δεύτερη ανάγνωση, τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Η ραγδαία ανάπτυξη του νησιού, όπου πλέον ζουν 12.000 Τούρκοι, σε συνδυασμό με την όλο και πιο εντατική στρατιωτικοποίηση του, αποτελούν τις ασφαλέστερες μεθόδους επιβολής εθνικής κυριαρχίας.
Ακόμα κι αν είναι βέβαιο ότι η Ίμβρος δεν απειλείται από κανέναν, η κυβέρνηση Ερντογάν δημιουργεί στο νησί υπεραξίες, τις οποίες σε βάθος λίγου χρόνου, μόνο οι Τούρκοι των αστικών στρωμάτων θα μπορούν ν’ αντέξουν. Παραλλήλως, στις δυτικές ακτές της Ίμβρου, απέναντι απ’ τη Λήμνο, κατασκευάζεται βάση υποβρυχίων, ενώ οι δρόμοι που ενώνουν το νησί- τέτοιους δεν συναντάς πουθενά στην αιγαιοπελαγίτικη Ελλάδα- φαίνεται ότι είναι φτιαγμένοι για να μετακινούνται πιο εύκολα τα στρατεύματα.
Η Ίμβρος, όμως, δεν ήταν πάντα αυτό που βλέπουμε σήμερα. Κάποτε εδώ άκμαζε η ελληνική κοινότητα, η οποία σήμερα αριθμεί περίπου 600 άτομα. «Και πάλι καλά να λέμε», μας εκμυστηρεύεται χαμηλόφωνα ένας απ’ τους ελάχιστους Έλληνες που διαθέτουν μαγαζί στην Παναγιά. Ο ίδιος ήρθε εδώ, όπως και δεκάδες άλλοι, μετά την οικονομική κρίση, όταν η ζωή στην Κωνσταντινούπολη έγινε αφόρητη. Τα τρία παιδιά του πήγαν σχολείο στα Αγρίδια, ένα απ’ τα μεγαλύτερα ελληνικά χωριά του νησιού.
Το γυμνάσιο- λύκειο άνοιξε ξανά το 2015, ενώ το 2013 επαναλειτούργησε το δημοτικό των Αγίων Θεοδώρων. Η πρωτοβουλία ανήκε στον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο, τον «παππού», ή αλλιώς «βλαστό της Ίμβρου», όπως βλέπουμε ν’ αναγράφεται στις αφίσες και τα πανό που τον καλωσορίζουν για τον Δεκαπενταύγουστο στην πατρίδα του.
Παρά το βεβαρημένο πρόγραμμά του, ο Πατριάρχης ταξιδεύει τουλάχιστον 3-4 φορές τον χρόνο στην Ίμβρο. Πρόκειται κάθε φορά για μια επιστροφή στον γενέθλιο τόπο, αλλά και για ένα υπέρτερο διακόνημα του ίδιου αλλά και εν γένει του Οικουμενικού Πατριαρχείου της Κωνσταντινούπολης: η διαφύλαξη της μνήμης, της παράδοσης και εν τέλει της Ορθοδοξίας είναι η μοναδική οδός για να διατηρηθεί ζωντανή η ελληνική κοινότητα.
Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος έζησε εδώ ως έφηβος το πογκρόμ κατά των Ελλήνων τα Σεπτεμβριανά του 1955, ως κληρικός σπουδάζοντας στο εξωτερικό τους διωγμούς του 1964 και εν συνεχεία αυτό που αποκλήθηκε «πρόγραμμα διάλυσης» του Ελληνισμού της Ίμβρου. Ο τόπος στον οποίο ο ίδιος ήρθε σε επαφή με την Ορθοδοξία και την πνευματικότητα της Εκκλησίας, είναι ταυτοχρόνως ένας τόπος ανεπούλωτου τραύματος.
«Όσο σκέπτομαι αυτά που οφείλω στην Ίμβρο, εδραιώνεται μέσα μου η βεβαιότητα, ότι στην βαθειά υπαρκτική αρματωσιά, την αναπόσπαστα δεμένη με την πίστη στην πρόνοια του Θεού, οι συντοπίτες μου, τόσο αυτοί που έμειναν στο λαβωμένο νησί μας μετά “το μαύρο 1964”, όσο και εκείνοι που ξενιτεύθηκαν άκοντες, κατάφεραν όχι μόνο να επιβιώσουν, αλλά να διασώσουν “το εμέτερον”, τον δικό μας τρόπον του βίου, που μας ενώνει με ολόκληρη την πορεία του Γένους, με το κοινό παρελθόν και το παρόν, και εγγυάται το μέλλον μας», είπε μεταξύ άλλων στην ομιλία του μετά την επέτειο των 65 χρόνων απ’ τη χειροτονία του, στις 13 Αυγούστου, στον Μητροπολιτικό Ναό της Παναγίας στην Ίμβρο.
Στα χωριά της Ίμβρου όπου ζουν Έλληνες- στα Αγρίδια, τους Αγίους Θεοδώρους (ιδιαίτερη πατρίδα του Πατριάρχη), το Γλυκί, το Σχοινούδι, το οποίο έως το 1964 ήταν το μεγαλύτερο ελληνικό χωριό στην τουρκική επικράτεια- δεν υπάρχει σπίτι ή μαγαζί χωρίς φωτογραφία του Πατριάρχη Βαρθολομαίου, συνήθως με παιδιά και νέους. Το έργο του Οικουμενικού Πατριαρχείου στο νησί υπέρ της ελληνικής κοινότητας είναι παραπάνω από διακριτό.
Ο ίδιος, βέβαια, αποδίδει τιμές σε εκείνους που παρά τις δυσκολίες επέλεξαν να γυρίσουν στο νησί τους. «Χάρη σε αυτούς που έμειναν στην Ίμβρο στα πέτρινα χρόνια, όσοι ημέτεροι επέστρεψαν στην πατρώα γη, μετά από δεκαετίες, βρήκαν τις εκκλησίες μας ανοιχτές, την πανάρχαια λαλιά μας ζωντανή, τα χωριά μας, με πολύπαθη αλλά υπαρκτή την ταυτότητά τους», ανέφερε σε άλλο σημείο του λόγου του.
Πράγματι, στα χωριά το ελληνικό στοιχείο και ειδικά η παρουσία της νεολαίας αντανακλούν, πλέον, μια εικόνα ανάτασης. Η αίσθηση, όμως, που υπάρχει υποδόρια είναι ότι εδώ ο χρόνος για την Ομογένεια κυλά αντίστροφα. Αργά, αλλά αντίστροφα. Τα σπίτια Ελλήνων που πωλούνται σε Τούρκους είναι όλο και περισσότερα. Όχι μόνο διότι ορισμένες οικογένειες δεν έχουν κληρονόμους ή οι κληρονόμοι τους ζουν στο εξωτερικό και δεν ενδιαφέρονται να επιστρέψουν. Αλλά επειδή αν ο κληρονόμος δεν κατέχει τουρκική υπηκοότητα τότε δεν έχει δικαίωμα σε ακίνητη περιουσία.
Τα τελευταία χρόνια, για τη λήψη ή τη διατήρηση της τουρκικής υπηκοότητας οφείλει κανείς να υπηρετήσει στον τουρκικό στρατό. Υποθέσεις άρνησης περιουσιακών δικαιωμάτων έχουν φθάσει, ματαίως, έως το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο. Σημασία έχει ότι οι ελληνικές περιουσίες μεταβιβάζονται στο παρά πέντε της δήμευσης σε Τούρκους πολίτες. Οι τιμές των ακινήτων στο νησί ανεβαίνουν όλο και περισσότερο.
«Σε λίγα χρόνια κανείς από εμάς δεν θα μπορεί να πλησιάσει εδώ», μας λέει μια ηλικιωμένη κυρία στο Γλυκί. Η ίδια γεννήθηκε σε ένα μικρό σπίτι πίσω απ’ το σχολείο του χωριού, δίπλα στην Εκκλησία της Κοίμησης της Θεοτόκου. Το σχολείο είναι σήμερα πολυτελές ξενοδοχείο. Η μισή αυλή της Εκκλησίας «πέρασε» με κιγκλίδωμα στην κατοχή του ξενοδοχείου. Πολλοί Έλληνες που ζούσαν στην περιοχή εκδιώχθηκαν μετά το 1974 στον «κάτω μαχαλά» και από εκεί σταδιακά στην Κωνσταντινούπολη, την Ελλάδα ή το εξωτερικό. Αντιστοίχως συνέβη και στο Σχοινούδι, όπου το 1965 η Άγκυρα έχτισε ανοιχτές αγροτικές φυλακές, με αποτέλεσμα βαρυποινίτες να κυκλοφορούν ελεύθεροι, τρομοκρατώντας σε καθημερινή βάση τους κατοίκους του χωριού. Και πάλι η φυγή έγινε μονόδρομος.
Στην Ίμβρο, πλέον, φοιτούν περίπου 60 παιδιά Ελλήνων, η γλώσσα διδάσκεται και αναπαράγεται ξανά. Πρόκειται, σαφώς, για μια νίκη, αλλά είναι φανερό ότι δεν αρκεί. «Οι νέοι εδώ ζουν σε μια άλλη πραγματικότητα», μας λέει κάτοικος των Αγίων Θεοδώρων, ο οποίος πηγαινοέρχεται ανά εβδομάδα για δουλειά στην Κωνσταντινούπολη, προσθέτοντας ότι «όταν τα παιδιά μας φεύγουν για σπουδές στην Ελλάδα ή το εξωτερικό γνωρίζουν μια εντελώς διαφορετική κατάσταση, έναν άλλο κόσμο».
Πράγματι, φαντάζει εξαιρετικά δύσκολο για έναν νέο άνθρωπο να επιστρέψει σε αυτόν τον τόπο. Ίσως παρά μόνο αν συνδεθεί σε βάθος με την πνευματικότητα και την ελληνορθόδοξη παράδοση της Ίμβρου αλλά και την Εκκλησία ως- εκτός των άλλων- διαγενεακό φορέα μεταβίβασης της μνήμης.
Απαιτούνται, όμως, δουλειές- και στην Ίμβρο πέρα απ’ την εποχιακή εργασία στον χώρο της εστίασης ή ευρύτερα του τουρισμού οι προοπτικές είναι ισχνές. Πρωτοβουλίες που έπρεπε ήδη ν’ αποδίδουν καρπούς, όπως η σύνδεση της κοινότητας με την πρωτογενή παραγωγή, αναπτύσσονται σήμερα σταδιακά, επίσης κατόπιν πρωτοβουλίας του Οικουμενικού Πατριαρχείου, αλλά και της Ιεράς Μητρόπολης Ίμβρου και Τενέδου, με επικεφαλής εδώ και πέντε χρόνο τον δραστήριο Μητροπολίτη κ. Κύριλλο.
«Στο κέντρο της ταυτότητάς μας ανήκει ο πνευματικός μας πολιτισμός, ο αξιακός προικισμός και η ιεράρχηση των αξιών, εγχαραγμένα στα μύχια της ψυχής μας (…) «Η ιστορία είναι ο χώρος του απρόβλεπτου και των εκπλήξεων. Βέβαιο είναι όμως ότι, παράλληλα με αυτά που δεν εξαρτώνται από τη θέλησή μας, τα “ουκ εφ’ ημίν”, υπάρχουν αυτά που μπορούμε να πετύχουμε με αυτοπεποίθηση και αγωνιστικότητα, τα “εφ’ ημίν”. Αυτά διδάσκει η πείρα των αιώνων. Επαναλαμβάνουμε και αυτή τη στιγμή, ότι στον αγώνα αυτόν “κανείς δεν περισσεύει”», είπε σε μια χαρακτηριστική αποστροφή της ομιλίας του ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος, αναδεικνύοντας και πάλι την πνευματικότητα, αλλά και τις πράξεις ως συνεκτική ουσία της Ρωμιοσύνης γενικώς, αλλά και ειδικότερα στην Ίμβρο.
Ο ίδιος φύσει αισιόδοξος διαμήνυσε ότι το Οικουμενικό Πατριαρχείο ατενίζει το μέλλον της Ομογένειας στην Ίμβρο με αισιοδοξία, χαρακτηρίζοντας «αδιανόητα» έως λίγα χρόνια πριν τα θετικά που συνέβησαν τελευταία στο νησί. Η έννοια της υπέρβασης της φθοράς του θανάτου κατά την Ορθοδοξία, στην Ίμβρο μετουσιώνεται σε πράξη: πρόκειται για έναν αγώνα εναντίωσης στη φθορά της ελληνικής κοινότητας.
