- Της Eliana Nunes
Η Κορίνα Γιαξόγλου είναι γλωσσολόγος και Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Εφαρμοσμένης Γλωσσολογίας και Αγγλικής Γλώσσας στο The Open University, UK. Έχει επίσης διδάξει στο King’s College London, Kingston University London και στο Goldsmiths University.
Στην εκπομπή “Η Ελλάδα στο Ηνωμένο Βασίλειο” της Φωνής της Ελλάδας με την Eliana Nunes, η Δρ. Γιαξόγλου μίλησε για τις δύο δεκαετίες έρευνάς της σχετικά με το πένθος και την έκφρασή του: από την προφορική ποίηση και τις τελετουργίες θρήνου, τα μανιάτικα μοιρολόγια κατά τη διάρκεια της Κατοχής και του Εμφυλίου Πολέμου, μέχρι τις σύγχρονες ιστορίες και αφηγήσεις πένθους και ασθένειας που διαδίδονται μέσω των κοινωνικών δικτύων.
Πώς προέκυψε το ενδιαφέρον σας για τη μελέτη του πένθους και της μνήμης μέσα από τη γλωσσολογική προσέγγιση;
“Αφορμή για το θέμα της διδακτορικής μου διατριβής στο King’s College London στάθηκε η ‘ανακάλυψη’ της χειρόγραφης συλλογής μοιρολογιών του παππού μου, Γιάγκου Στριλάκου από τον Γερολιμένα Μάνης. (Μεγάλωσα στη Σπάρτη με ρίζες από τη Μάνη από την πλευρά της μητέρας μου.) Η κοινωνιογλωσσολογική προσέγγιση προέκυψε στην πορεία του διδακτορικού – αυτό που με ενδιέφερε δεν ήταν τόσο οι λαογραφικές ή οι ανθρωπολογικές διαστάσεις των μοιρολογιών και του πένθους που αποτελούσαν το κεντρικό σημείο ενδιαφέροντος στις μέχρι τότε υπάρχουσες μελέτες, αλλά οι διαδρομές των κειμένων για το πένθος και τον θάνατο, όπως τα μοιρολόγια και ο ρόλος της αφήγησης και των γλωσσικών ιδεολογιών τόσο στην προφορικής τους μετάδοσης και όσο και στις γραπτές μεταγραφές”.
Τον Σεπτέμβριο, παρουσιάσατε το δελτίο για το «Μανιάτικο Μοιρολόι» σε μια εκδήλωση οργανωμένη από τον Δήμο Ανατολικής Μάνης. Η έρευνά σας συνέβαλε στην ένταξή του στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Πείτε μας για αυτή την ιδιαίτερη προφορική παράδοση;
“Tο μοιρολόι στη Μάνη θεωρείται χρέος στο νεκρό και την οικογένειά του. Όπως μας περιγράφει η Νάντια Σερεμετάκη, η επιτέλεση του μοιρολογιού στο κλάμα γύρω από τον νεκρό πριν από την κηδεία και κατά την ταφή καθοδηγείται από μία κεντρική μοιρολογίστρα ή κορυφαία ή ‘πρώτη μοιρολογίστρα’, όπως την λέει ο Πάτρικ Λη Φέρμορ, η οποία φέρει το μεγαλύτερο φορτίο πόνου, στέκεται στο κεφάλι του φέρετρου και αρχίζει τη θρηνωδία. Γύρω της είναι μαζεμένες οι υπόλοιπες συγγενείς και την στηρίζουν, ανταλλάσσοντας στίχους, κραυγές, αγγίγματα, σε όλη τη διάρκεια της αυτοσχέδιας αυτής θρηνητικής τελετουργίας και προφορικής ποίησης.
Ξεκινώ με αυτό για να τονίσω ότι τα Μανιάτικα μοιρολόγια είναι άμεσα συνδεδεμένα με την τελετουργία του θανάτου. Παρ’ όλα αυτά εκτείνονται έξω από αυτό και αποτελούν ένα κομμάτι αναπόσπαστο της καθημερινότητας των Μανιατών και Μανιατισσών, ειδικά τα παλιότερα χρόνια που οι κοινωνικές συνθήκες ήταν πολύ διαφορετικές από τις σημερινές. Καταλαβαίνουμε ότι ο θάνατος προσεγγιζόταν εντελώς διαφορετικά από ό,τι σήμερα όπου είναι εκτοπισμένος από την καθημερινότητα.”
Ποιον ρόλο αποδίδουν στις γυναίκες τα Μανιάτικα μοιρολόγια;
“Οι γυναίκες που μοιρολογούν τον νεκρό το κάνουν ως έναν τρόπο απόδοσης του τελευταίου χαιρετισμού στον νεκρό, μιλώντας για τη ζωή και το θάνατό του. Όπως τονίζει η Νάντια Σερεμετάκη στην ανθρωπολογική της μελέτη, η γυναίκα αντιπροσωπεύει τον νεκρό στην ευρύτερη κοινότητα. Αυτό έχει σημασία καθώς με την αντιπροσώπευση αυτή, οι γυναίκες αποκτούν δημόσιο λόγο και δύναμη σε μια κατά τ’ άλλα πατριαρχική κοινωνία. Ο ρόλος τους επιτρέπει να αποδίδουν ευθύνες για τον θάνατο των νεκρών, σε περιόδους και σε περιστάσεις αντεκδικήσεων, αλλά και να εκφράσουν απόψεις που δεν θα μπορούσαν ενδεχομένως να εκφέρουν σε άλλους δημόσιους χώρους όπου δεν είχαν τον ίδιο ρόλο. Ο ρόλος των μοιρολογιών ως δημόσιος λόγος απόδοσης δικαιοσύνης για τις γυναίκες είναι κάτι που θεωρώ ότι έχει απήχηση και στο σήμερα.”
Υπάρχουν αντίστοιχες παραδόσεις στη Βρετανία ή σε άλλες χώρες;
“Τα μοιρολόγια τα βρίσκουμε εγκολπωμένα σε νεκρικές τελετουργίες σε διαφορετικές κοινωνίες από την αρχαία Αίγυπτο, την αρχαία Ελλάδα μέχρι τη νεότερη Ελλάδα, την Ιρλανδία, την περιοχή των Καρελίων στη Βόρεια Ευρώπη και αλλού. Σε γενικές γραμμές, θρηνητικές τελετουργίες, τραγούδια και προφορικές τέχνες βρίσκουμε σε κοινωνίες με στενό κοινοτικό ιστό και οι οποίες βασίζονται στην προφορικότητα. Σε κοινωνίες όπου έχει κυριαρχήσει ο γραπτός λόγος για εκτεταμένο χρονικό διάστημα, όπως η Βρετανία, δεν βρίσκουμε τέτοιου είδους προφορικής ποίησης στον βαθμό που τις βρίσκουμε σε κοινωνίες σαν της Ελλάδας καθώς έχουν αναδυθεί άλλα είδη για να επιτελέσουν αυτές τις λειτουργίες όπως οι επικήδειοι και οι νεκρολογίες. Αυτό που δεν βλέπουμε είναι αυτές οι αυτοσχέδιες μορφές ποίησης που συναντάμε στην Ελλάδα. Και επίσης δεν βλέπουμε αυτές τις έντονες εκφράσεις συναισθήματος, χρησιμοποιώντας το σώμα.”
Πώς έχουν διαμορφώσει τον τρόπο που μοιραζόμαστε το πένθος τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης;
“Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν σίγουρα διευρύνει τους χώρους και τον χρόνο για το πένθος, πέρα από τις καθιερωμένες τελετές θανάτου και μνήμης. Αυτή η διεύρυνση επιτρέπει τη δημόσια συμμετοχή στο πένθος, πέρα από τις ιεραρχίες των πενθούντων, οι οποίες θέτουν μέλη της οικογένειας του νεκρού σε κεντρικό ρόλο, ως φέροντα τον μεγαλύτερο πόνο. Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όμως, βλέπουμε όχι μόνο τα μέλη της οικογένειας του νεκρού, αλλά και φίλους και φίλες να εκφράζουν την θλίψη τους και να συγκροτούν σελίδες RIP, σελίδες μνήμης για τους φίλους τους… Φυσικά, υπάρχει και η άλλη όψη του φαινομένου, ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης επιβάλλουν συγκεκριμένους όρους και τρόπους για να μοιραστεί κάποιος το πένθος του. Οι χρήστες, δηλαδή, που εκφράζουν δύσκολα συναισθήματα, δέχονται αντιδράσεις. Ο απώτερος σκοπός των μέσων είναι η συνεχιζόμενη παραγωγή νέου περιεχομένου και αντιδράσεων, οπότε, από αυτή την άποψη, ο θάνατος και το πένθος αποτελούν πόρους για τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης που προωθούν τη συμμετοχή των χρηστών μέσω αντιδράσεων, like και σχολίων.”
Ποιος ήταν ο ρόλος των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στην έκφραση του πένθους και της οργής των πολιτών αμέσως μετά το τραγικό δυστύχημα στα Τέμπη;
“Παρότι πρέπει να πω ότι το δυστύχημα αυτό είναι ακόμα νωπό – μπορεί να έχουν περάσει δύο χρόνια, αλλά είναι ακόμα ίσως νωρίς – πρέπει να μιλήσουμε γι’ αυτό και να συνεχίσουμε να μιλάμε. Αυτό που έχει ενδιαφέρον είναι ότι το δυστύχημα-έγκλημα των Τεμπών θεματοποιήθηκε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αμέσως μετά με έναν τρόπο που, κατά τη γνώμη μου, είναι πρωτόγνωρος για τα ελληνικά δεδομένα. Η περίπτωση αυτού του δυστυχήματος ήταν ιδιαίτερη. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν χρησίμευσαν απλά ως τόπος για να αναρτούν οι χρήστες τις προσωπικές τους σκέψεις και συναισθήματα, αλλά διαμορφώθηκαν ως διευρυμένοι τόποι και πόροι διαμοιρασμού των έντονων συναισθημάτων μιας κοινωνίας που παρακολουθούσε συγκλονισμένη τον αριθμό των νεκρών να αυξάνεται, αδυνατώντας να καταλάβει πώς συνέβη κάτι τέτοιο σε ένα ελληνικό σιδηροδρομικό δίκτυο στις μέρες μας.
Μηνύματα όπως «Πάρε με όταν φτάσεις», «Έφτασες», «Μαμά, φτάνω» και το «Κίνημα της Τσάντας» γρήγορα έγιναν viral, υποδηλώνοντας την τραγική κατάληξη ενός ταξιδιού που για τους επιβαίνοντες ήταν απλώς ένα καθημερινό ταξίδι. Σε αυτές τις αντιδράσεις βλέπουμε τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης να χρησιμοποιούνται ακριβώς ως αυτό: ως μέσα δημοσιοποίησης αυτών των ενσώματων συλλογικών αντιδράσεων, σε αντίθεση με τις πιο προσωπικές αντιδράσεις που βλέπουμε σε άλλες περιπτώσεις. Για μένα, αυτή η αντίδραση αποτελεί μια σύγχρονη μορφή μοιρολογιού, που φέρνει κοντά μια κοινότητα, η οποία δηλώνει όχι συναισθηματική απόσταση από τον πόνο του άλλου, αλλά συναισθηματική εγγύτητα, κάλεσμα, διεκδίκηση και αίτημα για δικαιοσύνη, πριν φτάσουμε στη μνημείωση.”
Δύο χρόνια μετά το τραγικό δυστύχημα στα Τέμπη, πώς έχει εξελιχθεί η χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στη συνέχεια της δημόσιας συζήτησης γύρω από αυτή τη τραγωδία;
“Οι συγκεντρώσεις, οι οποίες οργανώνονται σε μεγάλο βαθμό μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης σε όλη την Ελλάδα, δείχνουν την ανάγκη και την επιθυμία των πολιτών να συγκροτηθούν ως συλλογικό σώμα εκτός των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και να δώσουν το παρών ενσώματα, δηλώνοντας τη συμπαράστασή τους στις οικογένειες των θυμάτων και στηρίζοντας τον αγώνα τους για δικαιοσύνη «μέχρι τέλους». Θεωρώ ότι η χρήση των μέσων σε αυτήν την περίπτωση μπορεί να συνεχίσει να παίζει καίριο ρόλο, εφόσον οι πολίτες συνεχίζουν πραγματικά να θυμούνται και δεν κουραστούν καθώς περνάει ο καιρός. Διότι, τα αιτήματα για δικαιοσύνη σίγουρα απαιτούν παραπάνω χρόνο από όσο θα ήθελαν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.”
Το βιβλίο της Κορίνας Γιαξόγλου με τίτλο «Μια Αφηγηματική Προσέγγιση στο Πένθος στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης: Μικρές Αφηγήσεις και Συναισθηματική Τοποθέτηση» εκδόθηκε το 2020 από τον εκδοτικό οίκο Routledge.
Μπορείτε να ακούσετε όλη τη συνέντευξη εδώ.
